آب اکسیژنه (هیدروژن پراکسید)
آب اکسیژنه با فرمول شیمیایی H₂O₂ که با نام هیدروژن پراکسید نیز شناخته میشود، ساده ترین و پرمصرف ترین عضو خانواده پراکسید ها است. این ماده به صورت مایعی شفاف، کمی ویسکوز (چسبناک) و با رنگ آبی بسیار کمرنگ (در حالت خالص) یا بیرنگ (در محلولهای رقیق) با بوی تند و مشخص ظاهر میشود. آب اکسیژنه یک ترکیب ناپایدار و اکسید کننده قوی است که در صنایع مختلف از جمله کاغذ سازی (به عنوان سفید کننده)، تصفیه آب و فاضلاب، صنایع نفت، گاز و پتروشیمی، کشاورزی و دامپروری (ضد عفونی کننده)، صنایع آرایشی و بهداشتی و معدن کاربرد های حیاتی دارد.
- خورندگی و خطرات تماس: محلول های غلیظ آب اکسیژنه (بیش از ۳۰٪) برای پوست و چشم به شدت خورنده هستند و تماس با آن ها باعث سوختگی شیمیایی شدید، تاول های پوستی و آسیب دائمی به قرنیه میشود. استفاده اجباری از دستکش مقاوم شیمیایی (نئوپرن)، عینک ایمنی تمام رخ و لباس کار الزامی است.
- خطرات تنفسی: استنشاق بخارات آن (به ویژه در غلظت های بالا) باعث تحریک شدید مجاری تنفسی، سرفه، سوزش گلو و تنگی نفس میشود. کار در محیط با تهویه قوی و مناسب الزامی است.
- خطرات بلع و آسپیراسیون: بلعیدن آب اکسیژنه (به ویژه در غلظت های بالا) میتواند باعث تحریک دستگاه گوارش، تهوع، استفراغ، درد شکمی و در موارد شدید، سوراخ شدن دیواره معده یا انسداد راه هوایی به دلیل تولید گاز شود. در صورت بلع، هرگز اقدام به استفراغ نکنید و سریعاً به مرکز درمانی مراجعه کنید.
- قابلیت اشتعال و انفجار: اگرچه خود آب اکسیژنه نمیسوزد، اما یک اکسید کننده قوی است و در تماس با مواد قابل احتراق (چوب، کاغذ، روغن، الکل) میتواند باعث آتش سوزی یا انفجار شدید شود. از مجاورت با مواد آلی و فلزات پودری جدا خودداری شود.
- شرایط ایمن نگهداری: در ظروف دربسته و مقاوم (پلی اتیلن با درپوش تهویه دار)، در محیطی خشک، خنک (دمای پایین)، دارای تهویه مناسب و دور از نور مستقیم خورشید، عوامل کاتالیزور (فلزات سنگین، مواد قلیایی) و مواد قابل احتراق نگهداری شود. ظروف باید از جنس مواد غیر واکنشی مانند آلومینیوم خالص، فولاد ضد زنگ یا پلاستیک باشند.
- کمک های اولیه: در صورت تماس با چشم، فوراً با آب فراوان به مدت حداقل ۱۵-۲۰ دقیقه شستشو دهید. در صورت تماس با پوست، ناحیه آلوده را با آب و صابون بشویید. در صورت استنشاق، فرد را به هوای آزاد منتقل کنید.
- در صنعت کاغذ سازی و خمیر کاغذ کاربرد دارد.
- در صنایع نفت، گاز و پتروشیمی کاربرد دارد.
- در تصفیه آب، فاضلاب و محیط زیست کاربرد دارد.
- در صنایع معدنی و متالورژی استفاده میشود.
- در صنایع آرایشی، بهداشتی و دارویی به کار میرود.
- فرمول و جرم مولکولی: H₂O₂ با جرم مولکولی ۳۴.۰۱ گرم بر مول.
- شکل ظاهری و چگالی: مایع شفاف، کمی چسبناک با رنگ آبی بسیار کمرنگ (در غلظت های بالا) و چگالی حدود ۱.۱۱ گرم بر سانتی متر مکعب (برای محلول ۳۰٪) تا ۱.۴۵ (برای نوع خالص).
- نقطه ذوب و جوش: دارای نقطه ذوب ۰.۴۳- درجه سانتی گراد و نقطه جوش ۱۵۰.۲ درجه سانتی گراد (البته قبل از رسیدن به نقطه جوش، تجزیه میشود).
- خاصیت شیمیایی برجسته: یک اکسید کننده قوی است که بسته به pH محیط، میتواند هم به عنوان عامل اکسنده و هم به عنوان عامل کاهنده عمل کند.
- پایداری: ترمودینامیکی ناپایدار بوده و در معرض نور، حرارت، pH قلیایی و حضور فلزات واسطه (کاتالیزور) به سرعت تجزیه شده و به آب و اکسیژن تبدیل میشود.
- حلالیت و اسیدیته: با آب به هر نسبتی قابل اختلاط است و pH محلول آن کمی اسیدی (حدود ۴-۵) میباشد.